Άρθρο του Γιάννη Σπιλάνη
- Οι αποφάσεις που θα καθορίσουν την επόμενη δεκαπενταετία λαμβάνονται ερήμην των τοπικών κοινωνιών, την ώρα που το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης εξαντλεί τους πόρους, πιέζει την ποιότητα ζωής και διευρύνει τα αδιέξοδα. Τα νησιά χρειάζονται μια νέα στρατηγική, με τους κατοίκους τους αυτή τη φορά συμμέτοχους και όχι απλώς θεατές.
Οι εξελίξεις, που αφορούν στο παρόν και στο μέλλον των νησιών μας, είναι καταιγιστικές σε όλα τα επίπεδα,. Ενδεικτικά αναφέρονται:
• Η επέκταση του τουρισμού έχει πάρει -στην πλειοψηφία των νησιών- διαστάσεις που υποβαθμίζουν τη ζωή των μονίμων κατοίκων και κατ’ επέκταση την ποιότητα του ίδιου του τουριστικού προϊόντος (ο υπερτουρισμός σκοτώνει τον τουρισμό).
• Η επέλαση του εγχώριου και διεθνούς κεφαλαίου real estate δεν αλλοιώνει απλά τα χαρακτηριστικά των νησιών αλλά κυριότερα τροποποιεί τη ροή του χρήματος (που διαρρέει όλο και περισσότερο έξω από τα νησιά) και αφαιρεί από τα χέρια της τοπικής κοινωνίας τους φυσικούς δημόσιους πόρους (νερό, παραλίες)
• Η εγκατάλειψη των υπόλοιπων παραγωγικών δραστηριοτήτων όχι μόνο λόγω έλλειψης ειδικών πολιτικών (πχ. για τον αγροτικό τομέα και τη μεταποίηση) αλλά και του τρόπου διαχείρισης των υφιστάμενων (Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας, διαχείριση φυσικών καταστροφών, ΟΠΕΚΕΠΕ, ζωικό κεφάλαιο κλπ)
• Η μείωση των δημόσιων επενδύσεων και δαπανών, που είναι απαραίτητες για να παρέχονται στα νησιά υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος (υγεία, εκπαίδευση, μεταφορές, επικοινωνίες, ύδρευση, ενέργεια, διαχείριση στερεών και υγρών αποβλήτων) σε επίπεδο που να προσφέρει ασφάλεια και ποιότητα ζωής σε κατοίκους και στον ραγδαία αυξανόμενο αριθμό επισκεπτών.
• Η συνεχιζόμενη υποβάθμιση της αυτοδιοίκησης σε ουσιαστικές αρμοδιότητες, ανθρώπινο δυναμικό και πόρους, ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί ικανοποιητικά σε ό,τι αφορά τις υποθέσεις τοπικού συμφέροντος, με συνέπεια να αναγκάζεται να προσφεύγει στην «επαιτεία» των κυβερνητικών παραγόντων ή και ιδιωτών «χορηγών».
Σχεδιάζουν την επόμενη 15ετία ερήμην των νησιωτών
Παράλληλα υπάρχουν εξελίξεις που θα καθορίσουν το μέλλον των νησιών για την επόμενη 15ετία σχετικά με το τι ανάπτυξη θα έχουν τα νησιά και οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην των νησιωτών. Ενδεικτικά…
• Το προηγούμενο διάστημα έγινε η διαβούλευση για την ευρωπαϊκή νησιωτική στρατηγική, χωρίς να δοθεί η ανάλογη δημοσιότητα και χωρίς να κληθούν τα περιφερειακά συμβούλια, η τοπική αυτοδιοίκηση, οι παραγωγικές δυνάμεις και οι πολίτες να συζητήσουν για το δικό τους μέλλον. Μόνον οι ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ έκαναν δημόσια διαβούλευση και οργάνωσαν δημόσια διαδικτυακή συζήτηση και αποτύπωσαν τις προτεραιότητες των πολιτών.
• Το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής δημοσίευσε τον Δεκέμβριο του 2025 Υπουργική Απόφαση σχετικά με τη διαδικασία, με την οποία εκπονείται η 5ετής εθνική στρατηγική, διαδικασία στην οποία αυτοδιοίκηση, επαγγελματικοί και επιστημονικοί φορείς και οι τοπικές κοινωνίες έχουν επικουρικό ρόλο.
• Εγκρίθηκαν τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια Τουρισμού, ΑΠΕ και Βιομηχανίας-Εφοδιαστικής Αλυσίδας στα οποία γίνεται φανερό ότι το «όραμα» τους είναι η επέκταση των δραστηριοτήτων χωρίς όρια, με μόνο κριτήριο τη κερδοφορία των επιχειρήσεων και όχι τη βιωσιμότητα των τόπων και την ευημερία των κατοίκων.
• Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) αλλά και οι Eιδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) των περιοχών Natura δεν ολοκληρώνονται γιατί η έγκριση τους από το Συμβούλιο Επικρατείας θα βάλει κάποιους, έστω μικρούς, περιορισμούς στη σημερινή ασυδοσία που οι πολίτες των νησιών βλέπουν καθημερινά να υποβαθμίζει τους τόπους τους από τις πράξεις και τις (σκόπιμες) παραλήψεις του Υπουργείου Περιβάλλοντος σε ό,τι αφορά τη νομιμότητα των δρόμων που ανοίγουν ιδιώτες, τις στρατηγικές επενδύσεις με ιδιωτικές πολεοδομήσεις, τη νέα νομοθεσία περί φθινόντων οικισμών κλπ
Και ενώ αυτός είναι ο επίσημος σχεδιασμός, την ίδια περίοδο οι περιφερειάρχες Β & Ν. Αιγαίου και Ιονίων, και πιο πρόσφατα αυτός της Κρήτης, λειτουργούν ανεξάρτητα και μόνοι τους δίνοντας στη δημοσιότητα σχέδια επί χάρτου, που τα ονομάζουν πομπωδώς «Χάρτα της Κέρκυρας/Μυτιλήνης/Ρόδου» όπου περιγράφουν γενικά και αόριστα ποια είναι τα προβλήματα των νησιών και πώς πρέπει να λυθούν, σαν να είναι παρατηρητές και όχι αυτοί -και η κυβέρνηση που τους υποστηρίζει- αυτοί που έχουν εκλεγεί για να δρομολογήσουν τις λύσεις. Μάλιστα, οραματίζονται ένα βιώσιμο μέλλον για τα νησιά χωρίς ούτε μια στιγμή να θέτουν σε αμφισβήτηση την εφαρμοζόμενη πολιτική, το εφαρμοζόμενο μοντέλο ανάπτυξης, που έχει οδηγήσει στα σημερινά οικονομικά, κοινωνικά, δημογραφικά και περιβαλλοντικά αδιέξοδα.
Οι τοπικές κοινωνίες σπάνε τη σιωπή
Σε όλα αυτά, οι τοπικές κοινωνίες δεν ενημερώνονται και δεν καλούνται να πουν την άποψη τους. Καλούνται να παραμείνουν σιωπηλές και να τα αποδεχτούν ως δεδομένα. Όμως οι τοπικές κοινωνίες αντιστέκονται. Στην Πάρο, στη Ρόδο, στην Κω, στην Ιο, στη Νάξο, στη Μήλο, στη Ζάκυνθο, στη Σαντορίνη, στην Κέα οι αντιδράσεις πληθαίνουν γιατί οι κάτοικοι έχουν χάσει την πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, στο νερό, στις παραλίες, στην ποιότητα ζωής λόγω της συνεχιζόμενης τουριστικής επέκτασης, ενώ ταυτόχρονα δεν βλέπουν βελτίωση στις υπηρεσίες υγείας, παιδείας, μεταφορών, επικοινωνιών, πολιτισμού, ως αντισταθμιστικά οφέλη από τον τουρισμό. Τα οφέλη του τουρισμού εγκαταλείπουν τα νησιά μαζί με τους τουρίστες, τους εργαζόμενους και τους επιχειρηματίες, μόλις τα φώτα σβήσουν. Στη Λέσβο και στη Χίο, οι κάτοικοι ξεσηκώνονται γιατί δεν θέλουν να αποδεχθούν το οικονομικό μέλλον, που τους επιφυλάσσουν οι κυβερνητικές επιλογές με τη μετατροπή τους σε επενδυτικά πεδία Βιομηχανικών ΑΠΕ και εξορύξεων και με την καταστροφή του πρωτογενή τομέα. Όλα αυτά γίνονται με την αποδοχή από τις περιφερειακές αρχές.
Οι πολίτες των νησιών αναζητούν ένα άλλο μοντέλο ανάπτυξης, όπου ο υπερτουρισμός δεν θα σκοτώνει τον τουρισμό και τα οφέλη του προς τις τοπικές κοινωνίες. Ένα μοντέλο που θα προσφέρει τη δυνατότητα για άλλες οικονομικές δραστηριότητες και η ζωή -χειμώνα και καλοκαίρι- θα έχει ισορροπία, ασφάλεια, αξιοπρέπεια, ποιότητα.
Είναι η ώρα, λοιπόν, να συζητήσουμε δημόσια για τη στρατηγική και τις πολιτικές, που θα υλοποιήσουν το όραμα, οι νησιώτες να θέλουν και να μπορούν να μείνουν στα νησιά τους. Και σε αυτόν τον δρόμο, και με αυτή τη λογική, όλοι μας, κάτοικοι, παραγωγοί και επιστήμονες θα συνδράμουμε, για να «χτίσουμε» μαζί το δικό μας κοινό αύριο.
* Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι καθηγητής Τμήματος Περιβάλλοντος Πανεπιστημίου Αιγαίου, Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και Επιστημονικός Υπεύθυνος «ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ»
