του Γιάννη Σπιλάνη, Επιστημονικού Υπεύθυνου στις «Φωνές για το Αρχιπέλαγος»
Ο χωροταξικός σχεδιασμός δεν είναι μια «τεχνική διαδικασία κατανομής χρήσεων γης», όπως λένε αυτοί που θέλουν να αποφύγουν την ουσιαστική συζήτηση. Αποτελεί τη χωρική αποτύπωση ενός συγκεκριμένου αναπτυξιακού σχεδίου, που σημαίνει ότι -για να έχουμε τον κατάλληλο χωροταξικό σχεδιασμό- θα πρέπει ήδη να έχουμε απαντήσει στο θεμελιώδες ζήτημα… «τι ανάπτυξη έχουμε – τι ανάπτυξη θέλουμε». Στην περίπτωση των ελληνικών νησιών, ωστόσο, αυτή η απάντηση εξακολουθεί να απουσιάζει. Αποτέλεσμα; Το προτεινόμενο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ) για τον Τουρισμό, ακολουθώντας την πεπατημένη, αναπαράγει την κυρίαρχη λογική της διαρκούς μεγέθυνσης, που σημαίνει περισσότερες τουριστικές κλίνες, περισσότερες αφίξεις, περισσότερες επενδύσεις. Πρόκειται, δηλαδή, για μια προσέγγιση που αντιμετωπίζει την αύξηση της τουριστικής δραστηριότητας ως αυτοσκοπό, χωρίς να εξετάζει εάν αυτή μεταφράζεται σε βελτίωση της ευημερίας των τοπικών κοινωνιών. Και εδώ ακριβώς είναι το μεγάλο πρόβλημα…
Χωροταξικός σχεδιασμός χωρίς αναπτυξιακό όραμα;
Το μόνο κείμενο που μπορεί να χαρακτηριστεί ως το αναπτυξιακό σχέδιο της παρούσας κυβέρνησης είναι η έκθεση Πισσαρίδη, πάνω στην οποία βασίστηκε το πρόγραμμα Ελλάδα 2.0 και οι επενδύσεις της πρόσφατης περιόδου από τα διάφορα επιχειρησιακά προγράμματα, ευρωπαϊκά και εθνικά. Το σχέδιο αυτό, που βασίζεται στη πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και στις ιδιωτικές επενδύσεις για μετασχηματισμό της οικονομίας, δεν έχει καμία χωρική διάσταση, παρά βασίζεται στην επέκταση της οικονομίας, χωρίς να ενδιαφέρεται να λύσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι διάφορες περιοχές της χώρας και ειδικά τα νησιά, που λόγω της ιδιαιτερότητας τους έχουν ανάγκη μιας ειδικής αναπτυξιακής στρατηγικής. Έτσι, ο χωροταξικός σχεδιασμός καταλήγει να λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο διευκόλυνσης επενδύσεων παρά ως μέσο επίτευξης συγκεκριμένων κοινωνικών και περιβαλλοντικών στόχων.
Από την άλλη, η προτεραιότητα που δίνει το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό (ΕΧΠΤ) στις μεγάλες τουριστικές επενδύσεις και στην ανάπτυξη πολυτελών καταλυμάτων ενισχύει τον προβληματισμό για το ποιος τελικά ωφελείται από το προτεινόμενο μοντέλο. Διότι η δημιουργία περισσότερων τουριστικών κλινών μπορεί να αυξήσει την οικονομική δραστηριότητα, δεν εγγυάται, όμως, καθόλου ούτε τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών ούτε τη μακροχρόνια βιωσιμότητα των νησιών. Με απλά λόγια, το ΕΧΠΤ φαίνεται να υιοθετεί την επιλογή της «οικονομίας της απληστίας», που ενδιαφέρεται αποκλειστικά για τη μεγιστοποίηση των κερδών των λίγων και μεγάλων, όπως καταγράφεται από την ιεράρχηση των μεγάλων στρατηγικών επενδύσεων, των ιδιωτικών πολεοδομήσεων σε φθίνοντες οικισμούς, τη «βάφτιση» των μεγάλων και πολυτελών ξενοδοχείων ως τα μόνα βιώσιμα, με το real estate και την επιδίωξη του άμεσου κέρδους να επικρατεί της λογικής της μακροχρόνιας επένδυσης.
Τα παραπάνω εκτρέπουν τη τουριστική δραστηριότητα από αυτό που ήταν μέχρι πρόσφατα για τις τοπικές κοινωνίες (αύξηση τοπικών εισοδημάτων και απασχόλησης) και τη μετατρέπουν σε εργαλείο αύξησης των κερδών για εξωχώριες οικονομικές οντότητες. Αυτό προκύπτει και από τη μεγάλη διαβούλευση για τη νησιωτικότητα, που διεξάγουν οι «ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ» σε συνεργασία με το «Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης», όπου. από τους περισσότερους από χίλους συμμετέχοντες, επισημαίνεται ο μεγάλος κίνδυνος της τουριστικής μονοκαλλιέργειας αλλά και η επιβάρυνση της ποιότητας ζωής του τοπικού πληθυσμού από την ακρίβεια, την έλλειψη στέγης, την αύξηση του θορύβου, τον συνωστισμό, την έλλειψη νερού, την υποβάθμιση της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομίας και την αλλοίωση της τοπικής ταυτότητας.
Άλλωστε και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού (ΠΟΤ) έχει υιοθετήσει την άποψη ότι το παρόν μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης δεν οδηγεί στην ανάπτυξη των επιμέρους προορισμών, πόσο μάλλον στη βιώσιμη ανάπτυξη τους. Η τελευταία προϋποθέτει τη βελτίωση της διάχυσης των ωφελειών στις τοπικές κοινωνίες με στόχο την εξάλειψη της φτώχειας και γενικότερα των ανισοτήτων, καθώς και τη προστασία των περιβαλλοντικών πόρων (βιοτικών και αβιοτικών) ως προϋπόθεση για την υποστήριξη της ζωής στον πλανήτη συνολικά, αλλά και στους επιμέρους τόπους-προορισμούς και ειδικότερα στα νησιά, που έχουν ειδικούς περιορισμούς λόγω του μικρού τους μεγέθους.
Το «δικαίωμα παραμονής» ως αναπτυξιακός στόχος
Το πραγματικό αναπτυξιακό όραμα για τα ελληνικά νησιά πρέπει να έχει ως αφετηρία το δικαίωμα παραμονής των κατοίκων τους, ιδιαίτερα των νέων. Δηλαδή, απαιτούνται πολιτικές που θα καθιστούν τα νησιά ελκυστικούς τόπους διαμονής και όχι αποκλειστικά προορισμούς τουριστικής κατανάλωσης. Πολιτικές που θα εξασφαλίζουν στους νησιώτες πρόσβαση σε προσιτή κατοικία, ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης, αξιόπιστες μεταφορές, επαρκείς υποδομές και δυνατότητες απασχόλησης πέρα από την εποχική τουριστική δραστηριότητα.
Απαιτείται δηλαδή ένα διαφοροποιημένο παραγωγικό μοντέλο, που θα ενισχύει τις τοπικές επιχειρήσεις, την παραγωγή και τη δημιουργία προστιθέμενης αξίας μέσα στα ίδια τα νησιά. Και ο χωροταξικός σχεδιασμός οφείλει να υπηρετεί αυτούς τους στόχους και όχι να τους υποκαθιστά. Γιατί το μέλλον των ελληνικών νησιών δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με βάση τον αριθμό των επισκεπτών και το ύψος των επενδύσεων. Πρέπει να αξιολογείται πρωτίστως με βάση τη δυνατότητα των ανθρώπων τους να ζουν με αξιοπρέπεια, ασφάλεια και ποιότητα στον τόπο τους. Αυτό είναι το περιεχόμενο μιας πραγματικά βιώσιμης νησιωτικής αναπτυξιακής πολιτικής.
ΥΓ: Πάρε μέρος στη μεγάλη διαβούλευση για τη νησιωτικότητα. Ένωσε τη ΦΩΝΗ σου εδώ…
*Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι καθηγητής Τμήματος Περιβάλλοντος Πανεπιστημίου Αιγαίου, Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και Επιστημονικός Υπεύθυνος «ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ»
